{"id":218,"date":"2025-04-30T10:37:00","date_gmt":"2025-04-30T10:37:00","guid":{"rendered":"https:\/\/noflyzone.pl\/?p=218"},"modified":"2025-04-24T15:35:42","modified_gmt":"2025-04-24T15:35:42","slug":"jaki-powinien-byc-dobry-system-antydronowy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/noflyzone.pl\/?p=218","title":{"rendered":"Jaki powinien by\u0107 dobry system antydronowy?"},"content":{"rendered":"\n

Dobry system antydronowy (C-UAS, Counter-Unmanned Aircraft System<\/em>) musi zapewni\u0107 wszechstronn\u0105 detekcj\u0119<\/strong>, identyfikacj\u0119<\/strong>, \u015bledzenie<\/strong> oraz neutralizacj\u0119<\/strong> dron\u00f3w, przy jednoczesnej prostocie obs\u0142ugi i zgodno\u015bci z przepisami. Poni\u017cej przedstawiono kluczowe cechy i wymagania, jakie powinien spe\u0142nia\u0107 nowoczesny system antydronowy, oraz przyk\u0142ady zintegrowanych rozwi\u0105za\u0144 dost\u0119pnych na rynku.<\/p>\n\n\n\n

Szeroka pula wykrywanych dron\u00f3w \u2013 r\u00f3\u017cne typy i wieloczujnikowa detekcja<\/h2>\n\n\n\n

Obs\u0142uga r\u00f3\u017cnych typ\u00f3w dron\u00f3w:<\/strong> Skuteczny system powinien wykrywa\u0107 jak najszersze spektrum BSP \u2013 od popularnych dron\u00f3w komercyjnych (DJI, Autel itp.), przez szybkie drony wy\u015bcigowe na niestandardowych \u0142\u0105czach, a\u017c po autonomiczne konstrukcje \u201eDIY\u201d. Niekt\u00f3re starsze rozwi\u0105zania antydronowe rozpoznawa\u0142y tylko urz\u0105dzenia okre\u015blonych producent\u00f3w lub polega\u0142y na bibliotece sygnatur, wymagaj\u0105cej cz\u0119stych aktualizacji. To tworzy luk\u0119 bezpiecze\u0144stwa \u2013 przest\u0119pcy coraz cz\u0119\u015bciej u\u017cywaj\u0105 dron\u00f3w domowej konstrukcji lub modyfikowanych zestaw\u00f3w, kt\u00f3re potrafi\u0105 umkn\u0105\u0107 systemom bazuj\u0105cym wy\u0142\u0105cznie na znanych wzorcach. Dlatego adaptacyjno\u015b\u0107 do ewoluuj\u0105cych zagro\u017ce\u0144<\/strong> jest kluczowa \u2013 system musi umo\u017cliwia\u0107 szybkie dodawanie nowych sygnatur i wykrywanie nietypowych emisji, a algorytmy oparte na uczeniu maszynowym powinny rozpoznawa\u0107 nowe typy zagro\u017ce\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Wielosensorowe podej\u015bcie:<\/strong> \u017baden pojedynczy sensor nie zapewni pe\u0142nej ochrony. Najlepsze systemy antydronowe \u0142\u0105cz\u0105 wiele technologii detekcji, tworz\u0105c fuzj\u0119 sensoryczn\u0105<\/strong>. Zgodnie z rekomendacjami Federalnej Administracji Lotnictwa (FAA) wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 cztery g\u0142\u00f3wne typy sensor\u00f3w: radar<\/strong>, detektor radiowy (RF)<\/strong>, akustyczny<\/strong> oraz optyczny\/podczerwieni (EO\/IR)<\/strong>. Radar i czujniki RF uchodz\u0105 za podstaw\u0119 \u2013 pozwalaj\u0105 wykry\u0107 drona z wysok\u0105 skuteczno\u015bci\u0105 i niskim wska\u017anikiem fa\u0142szywych alarm\u00f3w, przy czym sensor RF jako jedyny mo\u017ce tak\u017ce wskaza\u0107 lokalizacj\u0119 pilota (\u017ar\u00f3d\u0142o sygna\u0142u steruj\u0105cego)\u200b. Czujniki akustyczne<\/strong> (mikrofony kierunkowe) i kamery<\/strong> pe\u0142ni\u0105 rol\u0119 uzupe\u0142niaj\u0105c\u0105 \u2013 same w sobie mog\u0105 generowa\u0107 wi\u0119cej niepewno\u015bci, ale w po\u0142\u0105czeniu z radarem\/RF potwierdzaj\u0105 detekcj\u0119 i dostarczaj\u0105 dodatkowych informacji\u200b. <\/p>\n\n\n\n

Warunki \u015brodowiskowe i \u201eciche\u201d drony:<\/strong> Wieloczujnikowo\u015b\u0107 zwi\u0119ksza r\u00f3wnie\u017c odporno\u015b\u0107 na warunki zewn\u0119trzne. Dobre systemy dzia\u0142aj\u0105 ca\u0142\u0105 dob\u0119, w r\u00f3\u017cnych warunkach pogodowych i terenowych. Przyk\u0142adowo, nowoczesne radary 3D s\u0105 skuteczne niezale\u017cnie od o\u015bwietlenia, mg\u0142y czy dymu, a kamery termowizyjne pozwalaj\u0105 wykrywa\u0107 obiekty noc\u0105. Firma Fortem Technologies podkre\u015bla, \u017ce ich stacje radarowo-optyczne wykrywaj\u0105 drony zar\u00f3wno emituj\u0105ce sygna\u0142y RF, jak i tzw. \u201cRF dark\u201d (czyli autonomiczne, nieemituj\u0105ce)<\/strong> \u2013 nawet gdy dron pr\u00f3buje ukry\u0107 swoj\u0105 emisj\u0119, radar i kamera go zidentyfikuj\u0105\u200b. Co wi\u0119cej, system musi radzi\u0107 sobie z wieloma zagro\u017ceniami jednocze\u015bnie. Coraz bardziej realne staje si\u0119 u\u017cycie roj\u00f3w dron\u00f3w<\/strong> lub dron\u00f3w-zas\u0142on dymnych w celu zmylenia obrony. Dlatego system antydronowy powinien \u015bledzi\u0107 wiele obiekt\u00f3w naraz i nie traci\u0107 skuteczno\u015bci w przypadku zmasowanego ataku.<\/p>\n\n\n\n

Przyk\u0142adowo system DedroneFixedSite<\/strong> ilustruje wielowarstwow\u0105 detekcj\u0119: wykorzystuje pasywne czujniki RF DedroneSensor, uzupe\u0142nione radarem oraz kamerami PTZ (pan-tilt-zoom). DedroneTracker \u2013 oprogramowanie C2 \u2013 zbiera dane z wszystkich tych sensor\u00f3w, lokalizuj\u0105c jednocze\u015bnie drona i pilota dzi\u0119ki algorytmom fuzji \u015blad\u00f3w z wielu czujnik\u00f3w\u200b. Takie podej\u015bcie daje kompleksowy obraz sytuacji w przestrzeni powietrznej i zwi\u0119ksza szanse wykrycia ka\u017cdego typu drona.<\/p>\n\n\n\n

\u0141atwo\u015b\u0107 obs\u0142ugi \u2013 przyjazny interfejs i integracja z bezpiecze\u0144stwem fizycznym<\/h2>\n\n\n\n

Intuicyjny interfejs operatora:<\/strong> System antydronowy b\u0119dzie cz\u0119sto obs\u0142ugiwany przez personel ochrony lub operator\u00f3w monitoringu wizyjnego, a nie wy\u0142\u0105cznie przez specjalist\u00f3w IT czy radiolokacji. Dlatego niezwykle wa\u017cny jest przyjazny interfejs u\u017cytkownika<\/strong> \u2013 czytelny, przejrzysty i prosty w obs\u0142udze po kr\u00f3tkim przeszkoleniu. Najlepsze rozwi\u0105zania prezentuj\u0105 skomplikowane dane w przyst\u0119pnej formie, np. naniesione na map\u0119 obiektu \u015blady dron\u00f3w, strefy zagro\u017cenia i lokalizacj\u0119 operatora. System DroneShield DroneSentinel<\/strong> jest tu dobrym przyk\u0142adem \u2013 integruje informacje ze wszystkich dost\u0119pnych czujnik\u00f3w i przedstawia je na intuicyjnym interfejsie<\/strong> z bie\u017c\u0105cymi oraz historycznymi danymi, generuj\u0105c alerty wed\u0142ug zdefiniowanych kryteri\u00f3w\u200b. Dzi\u0119ki temu operator mo\u017ce szybko wykry\u0107 i oceni\u0107 potencjalne zagro\u017cenia<\/strong> na jednej konsoli\u200b. R\u00f3wnie\u017c w rozwi\u0105zaniu Black Sage Sawtooth postawiono na prostot\u0119 \u2013 z\u0142o\u017cona sie\u0107 czujnik\u00f3w i efektor\u00f3w zosta\u0142a prze\u0142o\u017cona na prost\u0105 w u\u017cyciu aplikacj\u0119 z przyjaznym interfejsem<\/strong>, co umo\u017cliwia \u0142atwe wdro\u017cenie i szybk\u0105 obs\u0142ug\u0119 nawet w stresuj\u0105cych warunkach\u200b.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Minimalne wymagania szkoleniowe:<\/strong> Oprogramowanie C-UAS powinno by\u0107 na tyle intuicyjne, by personel ochrony (np. stra\u017cnicy, operatorzy CCTV) m\u00f3g\u0142 z niego korzysta\u0107 po kr\u00f3tkim instrukta\u017cu. Oznacza to m.in. czytelne komunikaty alarmowe (np. kolorystyczne oznaczenie poziomu zagro\u017cenia), automatyczne wskazywanie lokalizacji drona na widoku mapy, proste sterowanie kamerami itp. Je\u015bli interfejs jest sp\u00f3jny z tym, co znaj\u0105 z innych system\u00f3w bezpiecze\u0144stwa (np. przypomina typowe oprogramowanie do monitoringu), akceptacja i skuteczno\u015b\u0107 dzia\u0142ania personelu b\u0119dzie znacznie wy\u017csza. Wspomniany Black Sage Sawtooth Mesh Network zosta\u0142 przetestowany m.in. przez armi\u0119 USA \u2013 podkre\u015blono, \u017ce mimo rozproszenia systemu, dane z r\u00f3\u017cnych w\u0119z\u0142\u00f3w s\u0105 zintegrowane i prezentowane wzgl\u0119dem chronionego obiektu, co czyni obs\u0142ug\u0119 bardzo prost\u0105 dla operatora. Wypowied\u017a przedstawiciela Black Sage wskazuje, \u017ce nawet skomplikowany wieloczujnikowy system mo\u017ce by\u0107 \u201etransformowany\u201d na proste rozwi\u0105zanie do szybkiego wdro\u017cenia i dzia\u0142ania<\/strong>.\u200b<\/p>\n\n\n\n

Zdalny dost\u0119p i powiadomienia:<\/strong> Wsp\u00f3\u0142czesne systemy antydronowe cz\u0119sto oferuj\u0105 dost\u0119p zdalny<\/strong> \u2013 np. poprzez klienta web lub aplikacj\u0119 mobiln\u0105 \u2013 co pozwala kierownictwu ochrony monitorowa\u0107 sytuacj\u0119 poza centrum dowodzenia. Ponadto w razie incydentu system mo\u017ce automatycznie wys\u0142a\u0107 powiadomienia (SMS, e-mail, notyfikacje w aplikacji) do odpowiednich os\u00f3b. DroneShield zapewnia np. konfigurowalne alerty<\/strong> przesy\u0142ane w formie e-mail\/SMS, a tak\u017ce integracj\u0119 z systemami alarmowymi poprzez sygna\u0142y IP czy wyj\u015bcia cyfrowe.. Dzi\u0119ki temu informacja o wykryciu drona mo\u017ce natychmiast dotrze\u0107 do patroli na terenie obiektu albo dy\u017curnego oficera bezpiecze\u0144stwa, bez wzgl\u0119du na to, gdzie si\u0119 znajduj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Integracja z innymi systemami bezpiecze\u0144stwa:<\/strong> Dobry system C-UAS powinien da\u0107 si\u0119 w\u0142\u0105czy\u0107 w ekosystem ochrony danego obiektu. Oznacza to np. mo\u017cliwo\u015b\u0107 przesy\u0142ania informacji do istniej\u0105cej platformy zarz\u0105dzania bezpiecze\u0144stwem fizycznym (PSIM), integracj\u0119 z systemem kamer dozoru, systemami kontroli dost\u0119pu czy ochrony obwodowej. Przyk\u0142adowo, po wykryciu drona system mo\u017ce automatycznie nakierowa\u0107 kamery PTZ na cel (auto-tracking<\/strong>), uruchomi\u0107 syren\u0119 lub o\u015bwietlenie alarmowe na terenie, a tak\u017ce zablokowa\u0107 elektronicznie dost\u0119p do newralgicznych stref. Wa\u017cna jest r\u00f3wnie\u017c skalowalno\u015b\u0107<\/strong> \u2013 mo\u017cliwo\u015b\u0107 dodawania kolejnych sensor\u00f3w lub modu\u0142\u00f3w neutralizacji w miar\u0119 rosn\u0105cych potrzeb, bez przebudowy ca\u0142ego systemu. Rozwi\u0105zania takie jak DroneSentry-C2<\/strong> s\u0105 projektowane w\u0142a\u015bnie z my\u015bl\u0105 o \u0142atwej integracji i skalowaniu \u2013 DroneShield oferuje centralne zarz\u0105dzanie, kt\u00f3re mo\u017ce nadzorowa\u0107 zar\u00f3wno ich w\u0142asne urz\u0105dzenia, jak i wybrane czujniki firm trzecich\u200b. W efekcie klient mo\u017ce dobra\u0107 najlepsze komponenty (np. doda\u0107 nowy typ radaru lub kamer\u0119 wysokiej rozdzielczo\u015bci) i spi\u0105\u0107 je we wsp\u00f3lnym interfejsie zarz\u0105dczym.<\/p>\n\n\n\n

Wygoda operacyjna:<\/strong> Podsumowuj\u0105c, \u0142atwo\u015b\u0107 obs\u0142ugi przek\u0142ada si\u0119 na realn\u0105 skuteczno\u015b\u0107 systemu w sytuacji zagro\u017cenia. Gdy licz\u0105 si\u0119 sekundy, operator musi szybko zrozumie\u0107 komunikat systemu i podj\u0105\u0107 decyzj\u0119<\/strong>. Dlatego interfejs i procedury powinny by\u0107 zaprojektowane pod u\u017cytkownika ko\u0144cowego. Rozbudowane funkcje automatyczne (\u015bledzenie cel\u00f3w, klasyfikacja) powinny dzia\u0142a\u0107 w tle, dostarczaj\u0105c operatorowi jasnych rekomendacji \u2013 np. oznaczenie celu jako \u201cnieautoryzowany dron, wysoki priorytet\u201d. Firma DroneShield podkre\u015bla w swojej misji, \u017ce dostarcza rozwi\u0105zania oparte na AI, ale zachowuj\u0105ce cz\u0142owieka \u201ew p\u0119tli decyzyjnej\u201d<\/strong> \u2013 system wskazuje najbardziej gro\u017ane obiekty, praktycznie eliminuj\u0105c fa\u0142szywe alarmy, a jednocze\u015bnie pozostawia decyduj\u0105c\u0105 kontrol\u0119 operatorowi\u200b. Taki \u201ecz\u0142owiek w p\u0119tli\u201d (ang. man-on-the-loop<\/em>) gwarantuje, \u017ce technologia wspiera, a nie przyt\u0142acza personel bezpiecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

Ma\u0142a liczba fa\u0142szywych alarm\u00f3w \u2013 wiarygodno\u015b\u0107 detekcji<\/h2>\n\n\n\n

W systemach antydronowych ogromnym wyzwaniem jest odr\u00f3\u017cnienie prawdziwego drona od nieszkodliwych obiekt\u00f3w lub zak\u0142\u00f3ce\u0144. Ptaki, latawce, samoloty za\u0142ogowe, a nawet intensywne \u017ar\u00f3d\u0142a zak\u0142\u00f3ce\u0144 RF mog\u0105 generowa\u0107 alarmy. Cz\u0119ste fa\u0142szywe alarmy obni\u017caj\u0105 zaufanie operator\u00f3w do systemu i mog\u0105 prowadzi\u0107 do zignorowania realnego zagro\u017cenia. Dlatego dobry system C-UAS musi posiada\u0107 mechanizmy redukcji false positives<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

Fuzja sensor\u00f3w:<\/strong> Jak wspomniano, \u0142\u0105czenie danych z r\u00f3\u017cnych czujnik\u00f3w znacznie poprawia wiarygodno\u015b\u0107 detekcji. Radar wykryje ka\u017cdy obiekt w ruchu, ale nie rozpozna jego natury \u2013 tu z pomoc\u0105 przychodzi analiza sygna\u0142\u00f3w RF (czy obiekt emituje fale typowe dla drona), akustyka (czy s\u0142yszalny jest d\u017awi\u0119k wirnik\u00f3w) oraz obraz z kamery (czy wida\u0107 charakterystyczny kszta\u0142t drona). Po\u0142\u0105czenie tych informacji w jeden \u201eobraz sytuacji\u201d pozwala odfiltrowa\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 fa\u0142szywych alarm\u00f3w<\/strong>. Przyk\u0142adowo, je\u015bli radar namierzy obiekt, ale czujnik akustyczny nie rejestruje \u017cadnego d\u017awi\u0119ku silnik\u00f3w ani \u015bmigie\u0142 \u2013 system mo\u017ce obni\u017cy\u0107 poziom alarmu lub uzna\u0107, \u017ce to np. ptak szybuj\u0105cy. Opisany wcze\u015bniej system dzi\u0119ki jednoczesnemu wykorzystaniu radaru, wizyjnego trackingu i akustyki<\/strong> potrafi odr\u00f3\u017cnia\u0107 drony od ptak\u00f3w<\/strong> z du\u017c\u0105 skuteczno\u015bci\u0105\u200b. Z kolei Black Sage chwali si\u0119 zaawansowan\u0105 fuzj\u0105 danych<\/strong> w platformie DefenseOS, kt\u00f3ra agreguje sygna\u0142y z wielu w\u0119z\u0142\u00f3w i przedstawia je jako jedno sp\u00f3jne \u015bledzenie \u2013 zmniejszaj\u0105c chaos informacyjny i ryzyko pomy\u0142ki operatora\u200b.<\/p>\n\n\n\n

Algorytmy AI i uczenia maszynowego:<\/strong> Wiod\u0105cy producenci integruj\u0105 w swoich systemach sztuczn\u0105 inteligencj\u0119 do klasyfikacji obiekt\u00f3w. Dedykowane modele sieci neuronowych mog\u0105 analizowa\u0107 charakterystyk\u0119 sygna\u0142u radarowego, d\u017awi\u0119kowego czy obraz z kamery i rozpoznawa\u0107 \u201epodpis\u201d drona<\/strong>. System mo\u017ce uczy\u0107 si\u0119 na podstawie tysi\u0119cy incydent\u00f3w, dzi\u0119ki czemu z czasem poprawia rozr\u00f3\u017cnienie drona od np. ptaka lub \u015bmig\u0142owca. Firma Dedrone informuje, \u017ce jej platforma DedroneTracker.AI potrafi automatycznie weryfikowa\u0107 potencjalne zagro\u017cenia<\/strong>, osi\u0105gaj\u0105c praktycznie eliminacj\u0119 fa\u0142szywych alarm\u00f3w<\/strong> \u2013 tylko obiekty o wysokim prawdopodobie\u0144stwie bycia dronem s\u0105 przedstawiane operatorowi jako zagro\u017cenie\u200b.<\/p>\n\n\n\n

Definiowanie stref i filtr\u00f3w:<\/strong> Dobry system pozwala te\u017c na konfiguracj\u0119 stref monitoringu oraz masking<\/em> \u2013 czyli ignorowanie ruchu w pewnych obszarach lub na okre\u015blonych wysoko\u015bciach. Na przyk\u0142ad w pobli\u017cu lotniska system powinien ignorowa\u0107 samoloty pasa\u017cerskie<\/strong> (kt\u00f3re i tak s\u0105 \u015bledzone przez radary wt\u00f3rne\/ADS-B), aby nie generowa\u0107 ci\u0105g\u0142ych alarm\u00f3w. Podobnie, mo\u017cna zdefiniowa\u0107 korytarze podej\u015bcia czy strefy lot\u00f3w treningowych s\u0142u\u017cb \u2013 obiekty tam wykryte mog\u0105 by\u0107 traktowane jako mniej podejrzane. Niekt\u00f3re systemy umo\u017cliwiaj\u0105 te\u017c ustawianie prog\u00f3w alarmowania<\/strong> zale\u017cnie od sytuacji \u2013 np. wy\u017csza czu\u0142o\u015b\u0107 (i potencjalnie wi\u0119cej alarm\u00f3w) w trakcie imprezy masowej, a ni\u017csza w normalnym trybie.<\/p>\n\n\n\n

Weryfikacja w czasie rzeczywistym:<\/strong> Mimo zaawansowanych technologii, zawsze istnieje ryzyko fa\u0142szywego alarmu. Dlatego istotne jest, aby operator mia\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 szybkiej weryfikacji wizualnej<\/strong> incydentu (o czym szerzej w kolejnym punkcie) oraz aby system dawa\u0142 informacj\u0119 o poziomie pewno\u015bci<\/strong> detekcji. Nowoczesne interfejsy prezentuj\u0105 np. procentow\u0105 ocen\u0119 \u201econfidence\u201d przy wykrytym obiekcie lub klasyfikacj\u0119 typu: prawdopodobny dron<\/em>, mo\u017cliwy ptak<\/em> itp. Dzi\u0119ki temu operator mo\u017ce priorytetyzowa\u0107 reakcje \u2013 natychmiast dzia\u0142a\u0107 przy alarmie wysokiej wiarygodno\u015bci, a obserwowa\u0107 w\u0105tpliwe przypadki. DedroneTracker.AI wykorzystuje mechanizm score\u2019owania zagro\u017ce\u0144<\/strong> \u2013 obiekty z wysokim \u201ewynikiem zagro\u017cenia\u201d s\u0105 uwypuklane dla operatora, natomiast te o niskim score mog\u0105 by\u0107 automatycznie oznaczane jako mniej istotne\u200b.<\/p>\n\n\n\n

Podsumowuj\u0105c, wiarygodno\u015b\u0107 detekcji<\/strong> to fundament skutecznego systemu antydronowego. Kombinacja najlepszych sensor\u00f3w z inteligentnym oprogramowaniem minimalizuje fa\u0142szywe alarmy, co z kolei buduje zaufanie u\u017cytkownik\u00f3w i umo\u017cliwia szybkie reagowanie na prawdziwe incydenty.<\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cliwo\u015b\u0107 weryfikacji zagro\u017cenia za pomoc\u0105 obrazu z kamery<\/h2>\n\n\n\n

Integracja z kamerami optycznymi i termowizyjnymi:<\/strong> Nic nie zast\u0105pi \u201erzucenia okiem\u201d<\/strong> na podejrzany obiekt. Dlatego wa\u017cnym elementem systemu C-UAS jest integracja z kamerami, kt\u00f3re pozwol\u0105 operatorowi wizualnie potwierdzi\u0107<\/strong> czy obiekt na niebie to faktycznie dron, a je\u015bli tak \u2013 jaki. Stosuje si\u0119 tu dwie g\u0142\u00f3wne klasy kamer: dzienne kamery <\/strong> o du\u017cym zoomie optycznym oraz kamery termowizyjne (IR)<\/strong> do pracy nocnej i w z\u0142ej pogodzie. W praktyce cz\u0119sto u\u017cywa si\u0119 po\u0142\u0105czenia obu (tzw. g\u0142owice dualne), by zapewni\u0107 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 obserwacji. Kamery montuje si\u0119 na g\u0142owicach obrotowych PTZ, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 sterowane automatycznie przez system. Po wykryciu drona przez radar\/RF, system wysy\u0142a komend\u0119 do kamery PTZ, aby nakierowa\u0142a si\u0119 na cel i \u015bledzi\u0142a go automatycznie<\/strong> (tzw. funkcja auto-tracking). Dzi\u0119ki temu operator otrzymuje \u017cywy obraz drona w powi\u0119kszeniu<\/strong>, bez r\u0119cznego celowania kamer\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Potwierdzenie i analiza zagro\u017cenia:<\/strong> Weryfikacja wideo daje szereg korzy\u015bci. Przede wszystkim pozwala potwierdzi\u0107, \u017ce obiekt to dron<\/strong>, eliminuj\u0105c resztki niepewno\u015bci. Ponadto zbli\u017cenie optyczne umo\u017cliwia rozpoznanie modelu lub przynajmniej typu drona \u2013 inna jest sylwetka ma\u0142ego quadrocoptera zabawkowego, a inna du\u017cego hexacoptera zdolnego przenosi\u0107 \u0142adunek. Do\u015bwiadczony operator mo\u017ce z obrazu oceni\u0107 przybli\u017cone rozmiary, a czasem nawet mark\u0119 (po kszta\u0142cie, u\u0142o\u017ceniu \u015bwiate\u0142 itp.). Co wi\u0119cej, obraz w wysokiej rozdzielczo\u015bci pozwala dostrzec czy dron przenosi jaki\u015b \u0142adunek<\/strong> (np. paczk\u0119, podejrzany przedmiot)\u200b. Jest to kluczowe dla oceny zagro\u017cenia \u2013 dron wyposa\u017cony w kamer\u0119 to zagro\u017cenie g\u0142\u00f3wnie wywiadowcze, ale dron z przypi\u0119tym pakunkiem mo\u017ce oznacza\u0107 przemyt lub \u0142adunek wybuchowy. Dedrone wskazuje, \u017ce zastosowanie kamer PTZ o wysokiej rozdzielczo\u015bci umo\u017cliwia zdobycie wizualnego dowodu \u0142adunku<\/strong> niesionego przez drona i przygotowanie adekwatnej reakcji na dodatkowe zagro\u017cenia\u200b. W ich systemie zintegrowana analiza wideo potrafi automatycznie wykry\u0107 obecno\u015b\u0107 podwieszonego \u0142adunku i oznaczy\u0107 takiego drona jako szczeg\u00f3lnie niebezpiecznego.<\/p>\n\n\n\n

Automatyczne \u015bledzenie (PTZ tracking):<\/strong> Kluczowe jest, aby integracja z kamerami by\u0142a inteligentna. Nowoczesne systemy C-UAS oferuj\u0105 funkcj\u0119 autonomicznego naprowadzania i \u015bledzenia drona kamer\u0105<\/strong>. Gdy radar lub detektor RF wykryje cel i nada mu pozycj\u0119, kamera PTZ zostaje skierowana we wskazane wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne (z uwzgl\u0119dnieniem azymutu i elewacji). Nast\u0119pnie, system wizyjny przejmuje tracking \u2013 analizuje obraz, utrzymuje drona w kadrze mimo jego ruchu i potrafi dynamicznie regulowa\u0107 zoom. Takie rozwi\u0105zanie odci\u0105\u017ca operatora (nie musi r\u0119cznie sterowa\u0107 joystickiem za szybko poruszaj\u0105cym si\u0119 obiektem) i zapewnia sta\u0142\u0105 obserwacj\u0119 od momentu wykrycia a\u017c do znikni\u0119cia drona z pola widzenia. Przyk\u0142adowo, kamery Infiniti Eclipse z AI potrafi\u0105 automatycznie namierzy\u0107 ma\u0142ego drona (np. DJI Phantom) i utrzyma\u0107 go w centrum kadru przy 88-krotnym zoomie\u200b. Z kolei Dedrone chwali si\u0119, \u017ce ich oprogramowanie video-tracking potrafi ci\u0105gle \u015bledzi\u0107 drona w czasie rzeczywistym<\/strong>, daj\u0105c s\u0142u\u017cbom pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, gdzie aktualnie znajduje si\u0119 intruz w chronionej przestrzeni\u200b.<\/p>\n\n\n\n

Identyfikacja typu drona:<\/strong> Obraz z kamery mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 do identyfikacji bardziej szczeg\u00f3\u0142owej \u2013 np. rozpoznania dok\u0142adnego modelu drona poprzez analiz\u0119 sylwetki. Niekt\u00f3re systemy rozwijaj\u0105 modu\u0142y Computer Vision<\/strong>, kt\u00f3re na podstawie kszta\u0142tu drona pr\u00f3buj\u0105 dopasowa\u0107 go do znanych modeli w bazie danych. Jest to trudne zadanie (zw\u0142aszcza z du\u017cej odleg\u0142o\u015bci), ale dla wi\u0119kszych dron\u00f3w lub charakterystycznych konstrukcji bywa wykonalne. Ponadto obraz mo\u017ce ujawni\u0107 specjalne oznaczenia<\/strong> na dronie. Cho\u0107 to rzadkie w praktyce, taka informacja mo\u017ce pom\u00f3c stwierdzi\u0107, czy dany dron figuruje jako \u201eprzyjazny\u201d<\/strong> (np. nale\u017cy do s\u0142u\u017cb prowadz\u0105cych \u0107wiczenia lub zaplanowane dzia\u0142ania).<\/p>\n\n\n\n

Dow\u00f3d i dokumentacja:<\/strong> Nie do przecenienia jest rola kamer w rejestrowaniu dowod\u00f3w<\/strong> zdarzenia. Nagranie wideo intruza stanowi materia\u0142 dowodowy dla organ\u00f3w \u015bcigania \u2013 mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 do uj\u0119cia operatora (np. filmuj\u0105c drona wracaj\u0105cego do miejsca startu) lub jako materia\u0142 w post\u0119powaniu karnym za naruszenie strefy zakazanej. Systemy zwykle archiwizuj\u0105 kluczowe fragmenty nagrania automatycznie w chmurze lub lokalnie.<\/p>\n\n\n\n

Podsumowuj\u0105c, integracja kamer optycznych i IR z systemem antydronowym daje drug\u0105 par\u0119 oczu<\/em> operatorowi. Wizualna weryfikacja<\/strong> zwi\u0119ksza pewno\u015b\u0107 co do natury zagro\u017cenia i umo\u017cliwia podj\u0119cie adekwatnych \u015brodk\u00f3w (np. inna reakcja na drona-zabawk\u0119, a inna na du\u017cego drona z \u0142adunkiem). W wielu sektorach \u2013 lotniska, wi\u0119zienia, infrastruktura krytyczna \u2013 wym\u00f3g wizualnego potwierdzenia<\/strong> incydentu jest standardem procedur bezpiecze\u0144stwa, st\u0105d kamera jest nieodzownym sk\u0142adnikiem dobrego systemu C-UAS.<\/p>\n\n\n\n

Po\u0142\u0105czenie z zewn\u0119trznymi \u017ar\u00f3d\u0142ami danych \u2013 \u015bwiadomo\u015b\u0107 sytuacyjna<\/h2>\n\n\n\n

Integracja z systemami UTM (np. DroneTower, U-Space):<\/strong> Rosn\u0105ca liczba legalnych operacji dron\u00f3w wymaga koordynacji i wymiany informacji. W Unii Europejskiej wdra\u017cany jest koncepcja U-Space<\/strong> \u2013 systemu zarz\u0105dzania ruchem dron\u00f3w, gdzie ka\u017cdy lot w przestrzeni kontrolowanej powinien by\u0107 zg\u0142oszony. W Polsce powsta\u0142a np. aplikacja DroneTower<\/strong> (PA\u017bP), kt\u00f3ra jest oficjalnym narz\u0119dziem zg\u0142aszania zamiaru lotu dronem i komunikacji pilot\u00f3w z kontrol\u0105 ruchu lotniczego\u200b. <\/p>\n\n\n\n

Dobry system antydronowy mo\u017ce czerpa\u0107 z takich baz danych informacje o legalnych, zarejestrowanych lotach<\/strong> w okolicy obiektu. Je\u015bli wykryty dron figuruje w planie lot\u00f3w (np. operator dokona\u0142 Check-In w DroneTower w danym rejonie), system mo\u017ce automatycznie oznaczy\u0107 go jako \u201eprzyjazny\u201d lub autoryzowany<\/strong>. Pozwala to redukowa\u0107 niepotrzebne alarmy i skupi\u0107 si\u0119 na intruzach. Integracja z UTM mog\u0142aby odbywa\u0107 si\u0119 poprzez API \u2013 system C-UAS pobiera w czasie rzeczywistym list\u0119 aktywnych misji BSP w okre\u015blonej strefie. W przysz\u0142o\u015bci, wraz z rozwojem U-Space, takie po\u0142\u0105czenie mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 standardem dla instytucji chroni\u0105cych swoj\u0105 przestrze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

ADS-B i radary wt\u00f3rne:<\/strong> W pobli\u017cu lotnisk i przestrzeni kontrolowanej wa\u017cne jest rozr\u00f3\u017cnienie dron\u00f3w od za\u0142ogowych statk\u00f3w powietrznych. System antydronowy powinien by\u0107 \u015bwiadomy obecno\u015bci samolot\u00f3w i \u015bmig\u0142owc\u00f3w \u2013 najlepiej poprzez odbi\u00f3r transponder\u00f3w ADS-B\/Mode S. Dzi\u0119ki temu obiekty emituj\u0105ce sygna\u0142 ADS-B mog\u0105 by\u0107 automatycznie klasyfikowane jako legalne samoloty<\/strong> i filtrowane. Niekt\u00f3re systemy C-UAS pozwalaj\u0105 na integracj\u0119 feedu z lokalnej wie\u017cy kontroli ruchu lub odbiornik\u00f3w ADS-B, by mie\u0107 pe\u0142ny obraz ruchu w powietrzu. To wa\u017cne r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce nowoczesne drony mog\u0105 by\u0107 wyposa\u017cane w ADS-B (odbiorniki lub nadajniki)<\/p>\n\n\n\n

Remote ID i bazy dron\u00f3w:<\/strong> Od niedawna w USA i UE wprowadzany jest wym\u00f3g Remote ID<\/strong> \u2013 tj. zdalnej elektronicznej identyfikacji drona w locie. Polega to na tym, \u017ce ka\u017cdy dron powy\u017cej pewnej masy musi nadawa\u0107 w czasie rzeczywistym pakiet danych identyfikuj\u0105cych (ID drona, pozycja, pozycja operatora itp.), odbieralny w okolicy przez inne systemy. Nowoczesne systemy antydronowe ju\u017c wspieraj\u0105 odbi\u00f3r Remote ID. Dedrone<\/strong> informuje, \u017ce potrafi integrowa\u0107 dane Remote ID w swoim systemie i wykorzystywa\u0107 je do automatycznego odr\u00f3\u017cniania dron\u00f3w przyjaznych (uprawnionych)<\/strong> od potencjalnych zagro\u017ce\u0144 \u2013 znane, dozwolone drony mog\u0105 by\u0107 \u201ewhitelistowane\u201d, nie wywo\u0142uj\u0105c alarmu\u200b. Dodatkowo, polska firma Aerobits produkuje naziemne stacje kontroli – zbieraj\u0105ce dane z nadajnik\u00f3w ADS-B, RemoteID oraz innych. Na przyk\u0142ad odbiornik G2SL potrafi odbiera\u0107 sygna\u0142y ADS-B, Flarm, BLE oraz Wifi. <\/p>\n\n\n\n

Z drugiej strony pojawienie si\u0119 drona bez Remote ID w strefie, gdzie wymagany jest sygna\u0142, od razu oznacza podejrzenie (np. dron niezarejestrowany lub z wy\u0142\u0105czonym modu\u0142em ID). Remote ID przekazuje m.in. numer rejestracyjny operatora, numer seryjny drona oraz jego bie\u017c\u0105ce wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne\u200b.<\/p>\n\n\n\n

To bardzo cenna informacja \u2013 umo\u017cliwia identyfikacj\u0119 sprawcy<\/strong> incydentu niemal natychmiast oraz dostarcza s\u0142u\u017cbom dane do dzia\u0142a\u0144 prawnych. Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce system C-UAS nie mo\u017ce polega\u0107 wy\u0142\u0105cznie<\/em> na Remote ID \u2013 nie ka\u017cdy dron go nadaje (np. \u201edomowej roboty\u201d czy intencjonalnie wy\u0142\u0105czony nadajnik). Dlatego Remote ID powinno by\u0107 traktowane jako uzupe\u0142nienie<\/strong>: wed\u0142ug Dedrone jest to krok w dobr\u0105 stron\u0119, ale dopiero po\u0142\u0105czenie go z pe\u0142nym, proaktywnym systemem detekcji daje kompletn\u0105 ochron\u0119\u200b.<\/p>\n\n\n\n

Automatyczna klasyfikacja przyjazny\/wrogi:<\/strong> Korzystaj\u0105c z powy\u017cszych \u017ar\u00f3de\u0142 danych (plany lot\u00f3w, Remote ID, bazy uprawnionych dron\u00f3w), system mo\u017ce automatycznie oznacza\u0107 wykryte obiekty jako \u201epotencjalnie przyjazne\u201d lub \u201enieautoryzowane\u201d<\/strong>. Na przyk\u0142ad, je\u015bli lot drona zosta\u0142 zg\u0142oszony przez policj\u0119 w danej lokalizacji i czasie, system rozpozna sygna\u0142 tego drona i zasygnalizuje, \u017ce to prawdopodobnie sojusznicza operacja. DedroneFixedSite posiada tak\u0105 funkcjonalno\u015b\u0107 \u2013 dzi\u0119ki AI i integracji danych potrafi rozr\u00f3\u017cni\u0107 drony autoryzowane od nieautoryzowanych<\/strong>, dzi\u0119ki czemu alarmy s\u0105 generowane tylko dla realnych zagro\u017ce\u0144\u200b.<\/p>\n\n\n\n

To niezwykle wa\u017cne w \u015brodowisku, gdzie w\u0142asne drony ochrony lub inspekcyjne te\u017c mog\u0105 lata\u0107 \u2013 system nie powinien wtedy wszczyna\u0107 alarmu. Mechanizm whitelistowania<\/strong> z u\u017cyciem identyfikator\u00f3w (np. adres\u00f3w MAC kontrolera, identyfikatora Remote ID, zaplanowanej misji) pozwala wy\u0142\u0105czy\u0107 z alarmowania urz\u0105dzenia uznane za swoje.<\/p>\n\n\n\n

Aktualne bazowanie danych:<\/strong> Zewn\u0119trzne bazy danych o dronach mog\u0105 r\u00f3wnie\u017c dostarcza\u0107 informacji o znanych zagro\u017ceniach. Np. system m\u00f3g\u0142by korzysta\u0107 z baz typu DroneDNA<\/strong> (Dedrone posiada tak\u0105 baz\u0119 sygnatur) czy globalnych rejestr\u00f3w incydent\u00f3w, aby lepiej klasyfikowa\u0107 wykryte drony. Je\u015bli dany typ drona by\u0142 cz\u0119sto u\u017cywany do przemytu w innych wi\u0119zieniach, system mo\u017ce podnie\u015b\u0107 priorytet alarmu dla takiego modelu.<\/p>\n\n\n\n

Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, po\u0142\u0105czenie systemu antydronowego z zewn\u0119trznymi \u017ar\u00f3d\u0142ami danych<\/strong> znacz\u0105co podnosi jego \u015bwiadomo\u015b\u0107 sytuacyjn\u0105. Umo\u017cliwia automatyczne rozr\u00f3\u017cnienie zdarze\u0144 rutynowych od incydent\u00f3w naruszenia. W dobie rosn\u0105cej integracji dron\u00f3w w przestrzeni powietrznej, taki system \u201ewsp\u00f3\u0142pracy\u201d z UTM i Remote ID stanie si\u0119 nieodzowny dla zr\u00f3wnowa\u017conego zapewnienia bezpiecze\u0144stwa \u2013 tak, by nie utrudnia\u0107 legalnych operacji, a jednocze\u015bnie skutecznie wy\u0142apywa\u0107 te nielegalne.<\/p>\n\n\n\n

Skuteczna neutralizacja \u2013 minimalizacja skutk\u00f3w ubocznych<\/h2>\n\n\n\n

Zasada proporcjonalno\u015bci:<\/strong> Po wykryciu i potwierdzeniu zagro\u017cenia kolejnym etapem jest neutralizacja drona<\/strong>. Dobry system antydronowy powinien oferowa\u0107 skuteczne \u015brodki unieszkodliwienia intruza, jednocze\u015bnie minimalizuj\u0105c szkody uboczne<\/strong> dla otoczenia i zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105cym prawem. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce u\u017cycie si\u0142y przeciw dronowi (np. zestrzelenie, zag\u0142uszenie) jest regulowane przepisami i zwykle zastrze\u017cone dla okre\u015blonych s\u0142u\u017cb (wojsko, policja). System C-UAS w r\u0119kach instytucji cywilnej cz\u0119sto ogranicza si\u0119 do detekcji i ewentualnie przekazania informacji s\u0142u\u017cbom \u2013 jednak coraz cz\u0119\u015bciej infrastruktura krytyczna uzyskuje prawne mo\u017cliwo\u015bci stosowania pewnych \u015brodk\u00f3w neutralizacji.<\/p>\n\n\n\n

Neutralizacja RF (zag\u0142uszanie):<\/strong> Najbardziej rozpowszechnion\u0105 metod\u0105 obrony mi\u0119kkiej (soft-kill<\/em>) jest zag\u0142uszanie pasma radiowego<\/strong>, w kt\u00f3rym dron komunikuje si\u0119 z operatorem lub satelitami GPS. Urz\u0105dzenia zak\u0142\u00f3caj\u0105ce (jammer) wysy\u0142aj\u0105 silny sygna\u0142 radiowy, kt\u00f3ry przerywa \u0142\u0105czno\u015b\u0107<\/strong> mi\u0119dzy dronem a jego kontrolerem oraz mo\u017ce zak\u0142\u00f3ci\u0107 odbiornik GPS. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 komercyjnych dron\u00f3w w przypadku utraty sygna\u0142u przechodzi w tryb fail-safe (zawis lub l\u0105dowanie awaryjne), co skutkuje ich unieszkodliwieniem zanim dotr\u0105 do celu\u200b. Jamming jest uwa\u017cany za jedn\u0105 z najskuteczniejszych metod przeciwdzia\u0142ania dronom\u200b. Efektory te opieraj\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bnie na przerwaniu sterowania radiowego. Kluczowe jest jednak, by zag\u0142uszanie nie spowodowa\u0142o nadmiernych zak\u0142\u00f3ce\u0144 w innych systemach. Nowoczesne zag\u0142uszacze stosuj\u0105 w\u0105skopasmowy jamming<\/strong> \u2013 emisja koncentruje si\u0119 tylko na tych cz\u0119stotliwo\u015bciach i protoko\u0142ach, z kt\u00f3rych korzysta wrogi dron, pozostawiaj\u0105c reszt\u0119 pasma nietkni\u0119t\u0105\u200b.<\/p>\n\n\n\n

W praktyce oznacza to, \u017ce zak\u0142\u00f3cacz nie \u201eo\u015blepia\u201d ca\u0142ej \u0142\u0105czno\u015bci w okolicy, a jedynie punktowo obezw\u0142adnia drona<\/strong>, ograniczaj\u0105c skutki uboczne. Dodatkowo stosuje si\u0119 anteny kierunkowe<\/strong> \u2013 sygna\u0142 jammingowy jest kierowany wi\u0105zk\u0105 w stron\u0119 drona, zamiast dook\u00f3lnie. To r\u00f3wnie\u017c zmniejsza ekspozycj\u0119 postronnych urz\u0105dze\u0144 na zak\u0142\u00f3cenia.<\/p>\n\n\n\n

Przej\u0119cie (spoofing\/hacking):<\/strong> Bardziej wyrafinowan\u0105 metod\u0105 jest przej\u0119cie kontroli nad dronem<\/strong>. Mo\u017ce to odby\u0107 si\u0119 na dwa sposoby: poprzez podstawienie sygna\u0142u nawigacyjnego (GPS spoofing)<\/strong> lub przej\u0119cie protoko\u0142u sterowania<\/strong>. W pierwszym przypadku dronowi \u201epodaje si\u0119\u201d fa\u0142szywe dane GPS, by my\u015bla\u0142, \u017ce np. przekroczy\u0142 stref\u0119 bezpieczn\u0105 i powinien zawr\u00f3ci\u0107 lub wyl\u0105dowa\u0107. W drugim \u2013 znacznie trudniejszym \u2013 system w\u0142amuje si\u0119 w transmisj\u0119 mi\u0119dzy dronem a kontrolerem i przejmuje nad nim pe\u0142n\u0105 kontrol\u0119 (tzw. cyber takeover<\/em>). Firma D-Fend Solutions specjalizuje si\u0119 w takiej technice \u2013 ich system EnforceAir<\/strong> potrafi przej\u0105\u0107 kontrol\u0119 nad dronami wykonuj\u0105cymi atak i bezpiecznie sprowadzi\u0107 je na ziemi\u0119. Spoofing i hacking maj\u0105 t\u0119 zalet\u0119, \u017ce nie generuj\u0105 tak szerokich zak\u0142\u00f3ce\u0144 w eterze<\/strong> jak jamming \u2013 dzia\u0142aj\u0105 wybi\u00f3rczo na cel. Jednak ich skuteczno\u015b\u0107 zale\u017cy od rodzaju drona (\u0142atwiejsze na drony konsumenckie, trudniejsze na profesjonalne z szyfrowaniem). W systemach wojskowych cz\u0119sto \u0142\u0105czy si\u0119 r\u00f3\u017cne metody \u2013 np. najpierw pr\u00f3ba przej\u0119cia (bo pozwala zdoby\u0107 drona w ca\u0142o\u015bci), a je\u015bli si\u0119 nie uda \u2013 zag\u0142uszenie jako opcja awaryjna.<\/p>\n\n\n\n

Efektory kinetyczne (twarda neutralizacja):<\/strong> W niekt\u00f3rych sytuacjach konieczne jest fizyczne unieszkodliwienie drona, zw\u0142aszcza je\u015bli jamming jest niewskazany (np. w \u015brodku miasta, gdzie boimy si\u0119 zak\u0142\u00f3ci\u0107 komunikacj\u0119) lub dron jest odporny na zak\u0142\u00f3cenia. Klasyczne podej\u015bcie to zestrzelenie<\/strong> \u2013 ale u\u017cycie broni palnej w przestrzeni publicznej niesie oczywiste ryzyka (spadaj\u0105ce pociski, od\u0142amki). Dlatego rozwini\u0119to inne, bardziej kontrolowane metody: siatki wystrzeliwane z ziemi<\/strong> (net gun), drony przechwytuj\u0105ce z sieci\u0105<\/strong> czy systemy obezw\u0142adniaj\u0105ce<\/strong>. Przyk\u0142adem innowacyjnym jest Fortem DroneHunter<\/strong> \u2013 jest to dron-przechwytywacz, kt\u00f3ry autonomicznie goni wrogiego drona i strzela w niego sieci\u0105<\/strong>, opl\u0105tuj\u0105c go w powietrzu\u200b. DroneHunter chwyta intruza z dala od chronionego obszaru i bezpiecznie sprowadza na ziemi\u0119, unikaj\u0105c szk\u00f3d pobocznych<\/strong>. Fortem chwali si\u0119, \u017ce to najbardziej \u201elow-collateral\u201d metoda<\/strong> neutralizacji, poniewa\u017c gro\u017any dron nie spada swobodnie (mo\u017ce by\u0107 zniesiony nad bezpieczny teren), a jego \u0142adunek nie eksploduje w chronionym obszarze\u200b. Metody kinetyczne s\u0105 coraz cz\u0119\u015bciej testowane na wa\u017cnych wydarzeniach (np. systemy sieci by\u0142y u\u017cywane podczas igrzysk olimpijskich). Innym podej\u015bciem s\u0105 laserowe systemy antydronowe<\/strong> \u2013 silne lasery mog\u0105 spali\u0107 elektronik\u0119 lub zrobi\u0107 dziury w skrzyd\u0142ach drona, ale to rozwi\u0105zania g\u0142\u00f3wnie wojskowe i bardzo kosztowne.<\/p>\n\n\n\n

Minimalizacja skutk\u00f3w ubocznych:<\/strong> Niezale\u017cnie od wybranej metody, dobry system antydronowy powinien ogranicza\u0107 negatywne skutki. Przy zag\u0142uszaniu \u2013 u\u017cywa\u0107 precyzyjnych, certyfikowanych jammer\u00f3w o w\u0105skim spektrum\u200b.<\/p>\n\n\n\n

Przy dzia\u0142aniach kinetycznych \u2013 stosowa\u0107 mechanizmy, kt\u00f3re nie powoduj\u0105 niekontrolowanego upadku (st\u0105d popularno\u015b\u0107 sieci vs str\u0105canie). Wa\u017cne jest te\u017c bezpiecze\u0144stwo ludzi na ziemi \u2013 np. je\u015bli dron potencjalnie przenosi \u0142adunek niebezpieczny, warto go przechwyci\u0107 daleko od t\u0142umu i zdetonowa\u0107 w kontrolowanych warunkach. Fortem wskazuje, \u017ce DroneHunter przechwytuje drona daleko od chronionego obiektu<\/strong>, by ewentualny \u0142adunek wybuch\u0142 z dala od celu, a jednocze\u015bnie by mo\u017cna by\u0142o zachowa\u0107 nienaruszone dowody (sam dron) do analizy\u200b.<\/p>\n\n\n\n

Zgodno\u015b\u0107 z prawem:<\/strong> Bardzo istotne jest przestrzeganie lokalnych regulacji. W wielu krajach u\u017cycie jammer\u00f3w czy przechwycenie drona jest traktowane jak u\u017cycie si\u0142y \u2013 i cywilne podmioty nie mog\u0105 samowolnie tego robi\u0107. Dlatego system powinien mie\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 dostosowania trybu dzia\u0142ania do uprawnie\u0144 u\u017cytkownika<\/strong>. Przyk\u0142adowo, modu\u0142 zag\u0142uszania mo\u017ce by\u0107 sprz\u0119towo obecny, ale zablokowany programowo i odblokowywany tylko na \u017c\u0105danie uprawnionej s\u0142u\u017cby. Albo dron-przechwytywacz mo\u017ce czeka\u0107 w gotowo\u015bci, ale startuje dopiero po uzyskaniu zgody (np. od policji na miejscu). To podkre\u015bla \u015bwiadomo\u015b\u0107 producent\u00f3w co do ogranicze\u0144 prawnych. W Polsce np. prawo u\u017cycia \u015brodk\u00f3w przeciwdzia\u0142ania dronom maj\u0105 m.in. Policja, SOP, Stra\u017c Graniczna, Wojsko.<\/p>\n\n\n\n

Podsumowuj\u0105c, dobry system neutralizacji dron\u00f3w<\/strong> powinien oferowa\u0107 zr\u00f3\u017cnicowane opcje: od mi\u0119kkich (RF jamming, przej\u0119cie) po twarde (fizyczne przechwycenie), tak aby mo\u017cna by\u0142o dobra\u0107 proporcjonaln\u0105 odpowied\u017a. Jednocze\u015bnie musi on dzia\u0142a\u0107 precyzyjnie, nie czyni\u0105c wi\u0119cej szkody ni\u017c po\u017cytku. Dzi\u0119ki nowoczesnym technologiom, takim jak w\u0105skopasmowe zag\u0142uszanie<\/strong>\u200b czy drony przechwytuj\u0105ce<\/strong>, mo\u017cliwe jest unieszkodliwienie nawet zaawansowanych dron\u00f3w przy znikomych skutkach ubocznych dla otoczenia.<\/p>\n\n\n\n

Przyk\u0142ady zagranicznych zintegrowanych system\u00f3w antydronowych<\/h2>\n\n\n\n

Na rynku dost\u0119pnych jest ju\u017c wiele kompleksowych platform C-UAS, \u0142\u0105cz\u0105cych opisane powy\u017cej cechy. Poni\u017cej om\u00f3wiono kilka zagranicznych system\u00f3w wielosensorowych, kt\u00f3re mog\u0105 uchodzi\u0107 za punkt odniesienia w bran\u017cy \u2013 wraz z ich architektur\u0105, metodami dzia\u0142ania oraz przyk\u0142adami zastosowa\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Dedrone<\/h3>\n\n\n\n

Dedrone to jedna z najbardziej rozpoznawalnych firm w dziedzinie antydronowych system\u00f3w ochrony przestrzeni powietrznej. Ich rozwi\u0105zanie opiera si\u0119 na platformie programowej DedroneTracker.AI<\/strong>, kt\u00f3ra integruje wiele sensor\u00f3w i zapewnia pe\u0142en \u0142a\u0144cuch dzia\u0142ania (detekcja-klasyfikacja-\u015bledzenie-neutralizacja). Dedrone oferuje w\u0142asne czujniki RF<\/strong> (seria DedroneSensor) do pasywnego wykrywania sygna\u0142\u00f3w dron\u00f3w i pilot\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 zlokalizowa\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142o emisji. Dla zwi\u0119kszenia zasi\u0119gu i dok\u0142adno\u015bci, system mo\u017cna rozbudowa\u0107 o radary 3D (we wsp\u00f3\u0142pracy z partnerami) oraz kamery PTZ. Konfiguracja DedroneFixedSite<\/strong> integruje w\u0142a\u015bnie czujnik RF, radar i kamer\u0119 \u2013 co umo\u017cliwia precyzyjn\u0105 identyfikacj\u0119, \u015bledzenie i wizualne potwierdzenie<\/strong> zagro\u017cenia\u200b. Zaawansowane algorytmy AI w DedroneTracker potrafi\u0105 rozr\u00f3\u017cnia\u0107 drony autoryzowane od intruz\u00f3w<\/strong>, dzi\u0119ki czemu odfiltrowuj\u0105 \u201eprzyjazne\u201d obiekty (np. drony s\u0142u\u017cb, loty zg\u0142oszone) i alarmuj\u0105 tylko na rzeczywiste naruszenia\u200b. Dedrone posiada tak\u017ce \u015brodki neutralizacji \u2013 we wsp\u00f3\u0142pracy z Battelle opracowano DroneDefender<\/strong> (r\u0119czny jammer przypominaj\u0105cy karabin), a najnowszy DedroneDefender<\/strong> to kompaktowy, precyzyjny zag\u0142uszacz wykorzystuj\u0105cy w\u0105skopasmowe zak\u0142\u00f3canie RF\u200b. Jest on na tyle lekki i prosty, \u017ce mo\u017ce by\u0107 u\u017cywany przez policj\u0119 czy stra\u017c ochrony do zabezpieczenia np. imprez masowych. Dedrone chwali si\u0119 wieloma wdro\u017ceniami \u2013 m.in. w infrastrukturze krytycznej (np. ConEdison<\/strong> \u2013 du\u017cy operator energetyczny w USA \u2013 wybra\u0142 Dedrone jako rozwi\u0105zanie do pe\u0142nej ochrony swojej przestrzeni powietrznej\u200b, na lotniskach (ochrona przed incydentami w strefach operacji lotniczych) czy podczas wa\u017cnych wydarze\u0144 (np. forum ekonomiczne w Davos, \u015bluby kr\u00f3lewskie w Europie, du\u017ce imprezy sportowe). Ponad 100 zestaw\u00f3w mobilnych DedroneTactical zosta\u0142o dostarczonych si\u0142om zbrojnym USA i innych pa\u0144stw\u200b, co \u015bwiadczy o zaufaniu r\u00f3wnie\u017c w \u015brodowisku wojskowym. Dedrone to system ceniony za modu\u0142owo\u015b\u0107 i ci\u0105g\u0142y rozw\u00f3j<\/strong> \u2013 np. integracja Remote ID czy ostatnio wprowadzenie DedroneCity (us\u0142uga monitorowania dron\u00f3w w mie\u015bcie bez infrastruktury w\u0142asnej).<\/p>\n\n\n\n

Black Sage Technologies<\/h3>\n\n\n\n

Black Sage to ameryka\u0144ski dostawca kompleksowych system\u00f3w C-UAS, znany m.in. z modu\u0142owej architektury Sawtooth<\/strong> i oprogramowania DefenseOS<\/strong>. Ich systemy s\u0105 sensor-agnostic<\/strong>, co oznacza, \u017ce mog\u0105 integrowa\u0107 r\u00f3\u017cnorodne sensory (radary r\u00f3\u017cnych producent\u00f3w, kamery, czujniki akustyczne, detektory RF) oraz efektory (jammery, lasery o\u015blepiaj\u0105ce, drony przechwytuj\u0105ce) wedle potrzeb klienta. Black Sage stawia na architektur\u0119 sieciocentryczn\u0105<\/strong> \u2013 np. koncepcja Sawtooth Mesh Network<\/strong> umo\u017cliwia rozstawienie wielu w\u0119z\u0142\u00f3w (np. na pojazdach, masztach) w terenie zurbanizowanym i zintegrowanie ich w jedn\u0105 sie\u0107 wymieniaj\u0105c\u0105 dane\u200b. Dzi\u0119ki temu mog\u0105 pokry\u0107 \u201emartwe strefy\u201d w mie\u015bcie i zapewni\u0107 pe\u0142n\u0105 ochron\u0119 cho\u0107by kolumny VIP przemieszczaj\u0105cej si\u0119 przez miasto. Oprogramowanie DefenseOS wykonuje fuzj\u0119 danych z wielu sensor\u00f3w<\/strong> i prezentuje operatorowi jeden sp\u00f3jny obraz \u2013 eliminuj\u0105c duplikaty \u015bledze\u0144 i pokazuj\u0105c tor lotu drona wzgl\u0119dem chronionego obiektu, niezale\u017cnie od tego, ile sensor\u00f3w go widzi\u200b. Interfejs Black Sage zosta\u0142 zaprojektowany pod u\u017cycie wojskowe i policyjne \u2013 jest u\u017cytkoprzyjazny, zapewnia \u0142atw\u0105 i szybk\u0105 obs\u0142ug\u0119<\/strong> nawet skomplikowanej konfiguracji\u200b. System automatycznie rozpoznaje cele i ocenia ich poziom zagro\u017cenia<\/strong> za pomoc\u0105 AI, a tak\u017ce mo\u017ce \u015bledzi\u0107 je i uruchamia\u0107 kontrdzia\u0142ania w trybie automatycznym (operator mo\u017ce zatwierdza\u0107 decyzje lub dzia\u0142a\u0107 w pe\u0142ni r\u0119cznie). Black Sage jest znany z wsp\u00f3\u0142pracy z wojskiem USA \u2013 ich technologia by\u0142a testowana na \u0107wiczeniach DiDEX 3<\/strong> (Defense-in-Depth) w warunkach miejskich, gdzie udowodni\u0142a skuteczno\u015b\u0107 ochrony VIP w \u015brodowisku miejskim\u200b. Firma wsp\u00f3\u0142pracuje te\u017c z producentami pojazd\u00f3w \u2013 np. integracja systemu C-UAS na wojskowych pojazdach taktycznych (GM Defense) \u2013 tworz\u0105c mobilne rozwi\u0105zania do os\u0142ony konwoj\u00f3w czy baz. Black Sage wskazuje, \u017ce jego system jest wykorzystywany do ochrony lotnisk wojskowych, instalacji rz\u0105dowych i przez wojska sojusznicze do zwalczania wrogich dron\u00f3w na Bliskim Wschodzie. To rozwi\u0105zanie wyr\u00f3\u017cnia elastyczno\u015b\u0107<\/strong> \u2013 mo\u017ce by\u0107 konfigurowane pod konkretny scenariusz (inny zestaw sensor\u00f3w dla pustyni, inny dla miasta). W realnych scenariuszach Black Sage sprawdza si\u0119 np. w ochronie granic (detekcja dron\u00f3w przemytniczych), a tak\u017ce w wi\u0119ziennictwie (uniemo\u017cliwianie dostarczania kontrabandy).<\/p>\n\n\n\n

DroneShield<\/h3>\n\n\n\n

DroneShield to australijska firma b\u0119d\u0105ca jednym z lider\u00f3w rynku C-UAS, notowana na gie\u0142dzie i dostarczaj\u0105ca rozwi\u0105zania globalnie. Ich podej\u015bcie skupia si\u0119 na pasywnej detekcji RF wspieranej AI oraz na efektorach elektronicznych<\/strong>. Flagowe produkty to: DroneSentinel<\/strong> \u2013 system wykrywania (\u0142\u0105cz\u0105cy pi\u0119\u0107 sensor\u00f3w: RF, radar, akustyka, optyka dzienna i IR)\u200b, oraz DroneSentry<\/strong> \u2013 pe\u0142na wersja zintegrowana zawieraj\u0105ca tak\u017ce efektory (g\u0142\u00f3wnie jammer DroneShield). Cech\u0105 charakterystyczn\u0105 DroneShield jest silny akcent na AI i uczenie maszynowe<\/strong> w detekcji sygna\u0142\u00f3w. Ich odbiorniki RF (seria RfOne, RfPatrol) potrafi\u0105 wykrywa\u0107 i identyfikowa\u0107 drony po emisji radiowej z bardzo daleka, a nawet namierzy\u0107 geograficznie pilota<\/strong> poprzez triangulacj\u0119\u200b. RfPatrol jest na tyle ma\u0142y, \u017ce stanowi podr\u0119czny detektor noszony przez \u017co\u0142nierza (wa\u017cne na patrolach). Oprogramowanie DroneSentry-C2<\/strong> udost\u0119pnia nowoczesny interfejs (mapa satelitarna z zaznaczonymi alarmami, podgl\u0105dy z kamer), dost\u0119pny tak\u017ce w wersji mobilnej dla zastosowa\u0144 w terenie\u200b. DroneShield integruje czujniki tak, by operator mia\u0142 jedno narz\u0119dzie dowodzenia<\/strong> \u2013 w interfejsie wida\u0107 w czasie rzeczywistym wszystkie wykrycia i mo\u017cna tam te\u017c zdalnie zainicjowa\u0107 kontrdzia\u0142anie (np. w\u0142\u0105czy\u0107 jammer)\u200b. Firma sta\u0142a si\u0119 znana dzi\u0119ki linii DroneGun<\/strong> \u2013 r\u0119cznych jammer\u00f3w o zasi\u0119gu kilkuset metr\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 u\u017cywane m.in. przez si\u0142y zbrojne Ukrainy do unieszkodliwiania dron\u00f3w rozpoznawczych i amunicji kr\u0105\u017c\u0105cej. DroneShield deklaruje, \u017ce jego rozwi\u0105zania s\u0105 stosowane do ochrony wojska, rz\u0105du, s\u0142u\u017cb porz\u0105dku publicznego, infrastruktury krytycznej, obiekt\u00f3w komercyjnych i os\u00f3b VIP na ca\u0142ym \u015bwiecie<\/strong>. Przyk\u0142adowe zastosowania to zabezpieczanie szczyt\u00f3w G20, wizyt papieskich, lotnisk (technologia DroneShield by\u0142a testowana na lotnisku Sydney i inne do wykrywania dron\u00f3w powoduj\u0105cych incydenty). W 2023 DroneShield wdro\u017cy\u0142 system monitoringu dron\u00f3w dla si\u0142 policyjnych w jednym z azjatyckich megamiast, integruj\u0105c go z miejskim systemem nadzoru. Ich produkty cechuje wysoka odporno\u015b\u0107 \u015brodowiskowa<\/strong> (spe\u0142niaj\u0105 normy wojskowe) i mobilno\u015b\u0107<\/strong> \u2013 np. DroneSentry-X<\/strong> to modu\u0142 do monta\u017cu na poje\u017adzie, kt\u00f3ry zapewnia 360\u00b0 detekcji i neutralizacji w ruchu, co bywa u\u017cywane w ochronie kolumn wojskowych lub obiekt\u00f3w ruchomych\u200b. DroneShield dynamicznie aktualizuje swoje oprogramowanie \u2013 niedawna wersja 10.0 UI wprowadzi\u0142a jeszcze bardziej uproszczony interfejs u\u017cytkownika, dostosowany do obs\u0142ugi w pojazdach i przez tablety\u200b. Podsumowuj\u0105c, DroneShield oferuje kompleksowy, ale i kompaktowy<\/strong> zestaw narz\u0119dzi: od detekcji (stacjonarnej i przeno\u015bnej) po neutralizacj\u0119 (r\u0119czn\u0105 i automatyczn\u0105), znajduj\u0105cy zastosowanie od aren sportowych po pola walki.<\/p>\n\n\n\n

Fortem SkyDome<\/h3>\n\n\n\n

Fortem Technologies to ameryka\u0144ska firma znana z unikalnego podej\u015bcia do obrony antydronowej, \u0142\u0105cz\u0105cego radary o wysokiej rozdzielczo\u015bci<\/strong> z dronami przechwytuj\u0105cymi<\/strong>. Ich system SkyDome<\/strong> opiera si\u0119 na rodzinie radar\u00f3w TrueView<\/strong> \u2013 to p\u00f3\u0142przewodnikowe radary 3D zdolne wykrywa\u0107 bardzo ma\u0142e obiekty (np. dron wielko\u015bci d\u0142oni) na dystansie do kilku kilometr\u00f3w. S\u0105 niewielkie i \u0142atwe do rozlokowania w wielu punktach, co pozwala budowa\u0107 \u201ekopu\u0142\u0119\u201d radarow\u0105 nad chronionym terenem. Fortem integruje tak\u017ce kamery optyczne i termiczne oraz czujniki RF jako uzupe\u0142nienie \u2013 opisuje to jako \u201eMulti-Layer Detection\u201d<\/strong>: radar zapewnia wykrycie i \u015bledzenie, a kamery i detektory RF dodaj\u0105 walidacj\u0119 i dodatkowe informacje\u200b. System dzia\u0142a niezale\u017cnie od pory dnia i warunk\u00f3w \u2013 radary wykrywaj\u0105 cele w deszczu i \u015bniegu, a kamery termowizyjne wspieraj\u0105 noc\u0105\u200b. Unikaln\u0105 cech\u0105 Fortem jest modu\u0142 DroneHunter<\/strong> \u2013 autonomiczny dron-obro\u0144ca. Gdy SkyDome wykryje intruza i go prze\u015bledzi, mo\u017ce wyda\u0107 komend\u0119 startu DroneHuntera. Ten szybki bezza\u0142ogowiec z w\u0142asnym radarem pok\u0142adowym namierza wrogiego drona i strzela w niego specjaln\u0105 sieci\u0105<\/strong>, obezw\u0142adniaj\u0105c cel w locie\u200b. To pozwala na bezpieczne przechwycenie drona<\/strong> zanim wyrz\u0105dzi szkody \u2013 intruz jest opuszczany na spadochronie lub odholowany z dala. Taka metoda eliminuje ryzyko, \u017ce spadaj\u0105cy dron kogo\u015b rani lub \u017ce \u0142adunek wybuchnie nad chronionym obiektem\u200b. Fortem podkre\u015bla niski poziom kolateralnych szk\u00f3d<\/strong> tej technologii \u2013 ich stacje C-UAS s\u0105 reklamowane jako posiadaj\u0105ce \u201enajni\u017cszy na rynku poziom szk\u00f3d ubocznych przy neutralizacji dalekiego zasi\u0119gu\u201d<\/strong>. System SkyDome jest modu\u0142owy \u2013 mo\u017ce dzia\u0142a\u0107 czysto jako monitoring (radary + kamery) albo jako pe\u0142ny system obrony (z DroneHunterami i opcjonalnie jammerami, je\u015bli klient ma zgod\u0119 na ich u\u017cycie)\u200b. <\/p>\n\n\n\n

Fortem zdoby\u0142 uznanie zabezpieczaj\u0105c m.in. du\u017ce imprezy publiczne. Ich radary i drony patrolowa\u0142y przestrze\u0144 podczas pokaz\u00f3w lotniczych, wiec\u00f3w i wydarze\u0144 sportowych (np. halowy Super Bowl w USA), gdzie wa\u017cne by\u0142o unikni\u0119cie u\u017cycia broni palnej. Ponadto Fortem wsp\u00f3\u0142pracuje z si\u0142ami powietrznymi \u2013 np. testy z USAF pokaza\u0142y skuteczno\u015b\u0107 przechwytywania ma\u0142ych dron\u00f3w-szpieg\u00f3w. W zastosowaniach infrastrukturalnych, Fortem bywa wybierany przez lotniska (np. mi\u0119dzynarodowy port lotniczy w Zjednoczonych Emiratach Arabskich korzysta\u0142 z Fortem TrueView do monitorowania strefy podej\u015bcia). W sektorze wojskowym g\u0142o\u015bno by\u0142o o wykorzystaniu Fortem DroneHunter przez si\u0142y powietrzne Ukrainy do zestrzeliwania ira\u0144skich dron\u00f3w Shahed \u2013 sieci okaza\u0142y si\u0119 skuteczne tak\u017ce przeciw wi\u0119kszym celom. Sumarycznie Fortem wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 skupieniem na radarze i kinetycznej neutralizacji<\/strong> \u2013 to zestaw dla tych, kt\u00f3rzy potrzebuj\u0105 bardzo niezawodnej detekcji i<\/em> mo\u017cliwo\u015bci fizycznego przechwycenia drona.<\/p>\n\n\n\n

Rohde & Schwarz ARDRONIS<\/h3>\n\n\n\n

Rohde & Schwarz, znany niemiecki producent urz\u0105dze\u0144 radiowych, oferuje system ARDRONIS<\/strong> skupiaj\u0105cy si\u0119 na wykrywaniu, identyfikacji i zak\u0142\u00f3caniu transmisji RC dron\u00f3w<\/strong>. Rozwi\u0105zania R&S s\u0105 cz\u0119sto stosowane przez wojsko i s\u0142u\u017cby specjalne ze wzgl\u0119du na wysok\u0105 jako\u015b\u0107 detekcji sygna\u0142\u00f3w. ARDRONIS dzia\u0142a w trybie pasywnym \u2013 nas\u0142uchuje w eterze charakterystycznych emisji dron\u00f3w (zar\u00f3wno w pasmach klasycznych 2.4\/5.8 GHz, jak i np. sygna\u0142\u00f3w DJI w 1.4 GHz czy kontroler\u00f3w w pa\u015bmie sub-GHz). Gdy wykryje aktywno\u015b\u0107 drona, automatycznie klasyfikuje typ sygna\u0142u<\/strong>, okre\u015bla kierunek, z kt\u00f3rego pochodzi dron i pilot<\/strong>, a w razie potrzeby mo\u017ce przerwa\u0107 \u0142\u0105cze radiowe<\/strong> uniemo\u017cliwiaj\u0105c dotarcie drona do celu\u200b. Unikaln\u0105 cech\u0105 ARDRONIS jest zdolno\u015b\u0107 do wykrywania dron\u00f3w sterowanych skokowo-zmienne (FHSS)<\/strong> oraz tych wykorzystuj\u0105cych Wi-Fi\u200b. Poniewa\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 dron\u00f3w konsumenckich u\u017cywa w\u0142a\u015bnie tych technik (DJI i podobni \u2013 Wi-Fi lub w\u0142asne protoko\u0142y frequency hopping), ARDRONIS potrafi obj\u0105\u0107 je wszystkie. System jest modu\u0142owy \u2013 np. wersja ARDRONIS Locate<\/strong> pozwala na namierzanie (poprzez dedykowane anteny kierunkowe i odbiorniki UMS400), a wersja ARDRONIS Effect<\/strong> dok\u0142ada nadajnik zak\u0142\u00f3caj\u0105cy do przerwania \u0142\u0105czno\u015bci\u200b. R&S stawia na wczesne wykrycie<\/strong>: ich odbiorniki wychwytuj\u0105 aktywno\u015b\u0107 drona tu\u017c przy starcie (gdy operator jeszcze paruje kontroler), co daje cenny czas na reakcj\u0119\u200b. <\/p>\n\n\n\n

ARDRONIS by\u0142 u\u017cywany podczas wielu imprez masowych \u2013 firma wspomina o zabezpieczaniu du\u017cych mi\u0119dzynarodowych wydarze\u0144 sportowych i politycznych (np. szczyt G7, mistrzostwa pi\u0142karskie), gdzie w ci\u0105gu dnia przechwytywano dziesi\u0105tki dron\u00f3w naruszaj\u0105cych strefy zakazu lot\u00f3w. Ponadto, ARDRONIS zosta\u0142 zintegrowany na pojazdach wojskowych, zapewniaj\u0105c ochron\u0119 kolumn przed atakami dron\u00f3w. W odr\u00f3\u017cnieniu od Dedrone czy DroneShield, system R&S nie oferuje np. w\u0142asnej kamery czy radaru \u2013 zwykle \u0142\u0105czy si\u0119 go z zewn\u0119trznymi sensorami je\u015bli potrzebne. Jego mocn\u0105 stron\u0105 jest natomiast precyzja radiowa<\/strong> \u2013 wczesne wykrycie i natychmiastowa neutralizacja sygna\u0142owa<\/strong> (automatyczne \u201cprzesterowanie\u201d sygna\u0142u steruj\u0105cego), co zapobiega<\/em> dotarciu drona do celu\u200b.<\/p>\n\n\n\n

W praktyce ARDRONIS bywa wykorzystywany tam, gdzie szczeg\u00f3lnie wa\u017cne jest uniemo\u017cliwienie rejestrowania obrazu przez drona (ochrona prywatno\u015bci VIP, tajne obiekty) \u2013 bo zak\u0142\u00f3cenie sygna\u0142u natychmiast odcina podgl\u0105d kamery drona i kontrol\u0119.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Aspekt ekonomiczny i organizacyjny<\/h2>\n\n\n\n

Wdra\u017caj\u0105c system antydronowy, instytucje musz\u0105 bra\u0107 pod uwag\u0119 nie tylko aspekty techniczne, ale te\u017c kosztowe i organizacyjne<\/strong>. Nawet najlepsza technologia zda si\u0119 na nic, je\u015bli b\u0119dzie zbyt droga w utrzymaniu lub przekracza\u0142a mo\u017cliwo\u015bci operacyjne danej jednostki. Oto kluczowe kwestie ekonomiczno-organizacyjne:<\/p>\n\n\n\n

Efektywno\u015b\u0107 kosztowa:<\/strong> Dobry system powinien by\u0107 op\u0142acalny w d\u0142ugim terminie<\/strong> \u2013 co nie znaczy najta\u0144szy w zakupie, ale taki, kt\u00f3ry przyniesie zamierzone korzy\u015bci mieszcz\u0105c si\u0119 w bud\u017cecie. Producenci oferuj\u0105 r\u00f3\u017cne modele: od zakupu na w\u0142asno\u015b\u0107, przez leasing sprz\u0119tu, po us\u0142ugi monitoringu \u201eCaaS\u201d (Counter-drone as a Service). Wa\u017cne jest, by rozwi\u0105zanie by\u0142o modu\u0142owe i skalowalne<\/strong> \u2013 np. mo\u017cna zacz\u0105\u0107 od podstawowej konfiguracji detekcji (ni\u017cszy koszt), a w razie zwi\u0119kszenia zagro\u017ce\u0144 do\u0142o\u017cy\u0107 kolejne sensory lub efektory. Dzi\u0119ki architekturze otwartej, dok\u0142adanie nowych element\u00f3w nie powinno wymaga\u0107 wymiany ca\u0142ego systemu. Skalowalno\u015b\u0107 obejmuje te\u017c obszar pokrycia<\/strong> \u2013 system musi da\u0107 si\u0119 rozbudowa\u0107 z ochrony pojedynczego budynku do np. ca\u0142ego kampusu czy miasta poprzez dodawanie w\u0119z\u0142\u00f3w. Przyk\u0142adowo, systemy takie jak Fortem czy Black Sage mog\u0105 chroni\u0107 zar\u00f3wno ma\u0142y obiekt (u\u017cywaj\u0105c jednej stacji radar+kamera), jak i du\u017cy perymetr (poprzez sie\u0107 sensor\u00f3w). Instytucja mo\u017ce roz\u0142o\u017cy\u0107 inwestycj\u0119 etapami: najpierw kluczowe lokalizacje, potem stopniowo rozszerza\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Wykorzystanie istniej\u0105cego personelu:<\/strong> Idealnie, obs\u0142ug\u0105 systemu C-UAS powinni m\u00f3c zaj\u0105\u0107 si\u0119 dotychczasowi pracownicy ochrony lub monitoringu<\/strong>, bez konieczno\u015bci tworzenia nowej kom\u00f3rki organizacyjnej. To wymaga, aby system by\u0142 \u2013 jak opisano \u2013 \u0142atwy w u\u017cyciu i nie generowa\u0142 ogromnego dodatkowego obci\u0105\u017cenia prac\u0105. Je\u015bli centrum monitoringu CCTV dzia\u0142a 24\/7, mo\u017cna tam do\u0142o\u017cy\u0107 stanowisko obs\u0142ugi antydronowej (lub zintegrowa\u0107 alerty na istniej\u0105cych konsolach). Ochroniarze terenowi mog\u0105 zosta\u0107 przeszkoleni do reakcji na alarmy dronowe podobnie jak reaguj\u0105 na alarmy w\u0142amaniowe. Dzi\u0119ki funkcjom automatycznym (np. autotracking kamer, powiadomienia SMS) jeden operator jest w stanie nadzorowa\u0107 system antydronowy dla sporego obszaru. To oznacza, \u017ce nie trzeba zatrudnia\u0107 licznego, wysoko wykwalifikowanego personelu IT<\/strong>, co znacznie obni\u017ca koszty operacyjne. Oczywi\u015bcie konieczne jest przeszkolenie \u2013 ale producenci zwykle oferuj\u0105 intuicyjne interfejsy i szkolenia w pakiecie wdro\u017ceniowym. Wa\u017cne te\u017c, by obs\u0142uga systemu znalaz\u0142a odzwierciedlenie w procedurach \u2013 np. dodanie do instrukcji ochrony punkt\u00f3w dotycz\u0105cych reakcji na drony.<\/p>\n\n\n\n

Koszty utrzymania i aktualizacji:<\/strong> Nale\u017cy uwzgl\u0119dni\u0107 koszty serwisu, aktualizacji oprogramowania, ewentualnych licencji oraz integracji z innymi systemami. System antydronowy to nie jest instalacja \u201epostaw i zapomnij\u201d \u2013 by zachowa\u0107 skuteczno\u015b\u0107, musi by\u0107 aktualizowany<\/strong> (np. nowe sygnatury dron\u00f3w, poprawki AI) oraz regularnie testowany. Dobrze, je\u015bli dostawca zapewnia wsparcie w monitorowaniu poprawno\u015bci dzia\u0142ania (np. zdaln\u0105 diagnostyk\u0119 sensor\u00f3w). Warto wykorzysta\u0107 ju\u017c posiadane zasoby \u2013 np. je\u017celi obiekt ma maszty lub wie\u017ce, mo\u017cna na nich zamontowa\u0107 czujniki zamiast budowa\u0107 nowe konstrukcje. Je\u017celi s\u0105 kamery obrotowe o dobrej optyce, mo\u017cna je w\u0142\u0105czy\u0107 do systemu zamiast kupowa\u0107 kolejne. To wszystko obni\u017ca koszty wdro\u017cenia.<\/p>\n\n\n\n

Zgodno\u015b\u0107 z przepisami i uzyskanie pozwole\u0144:<\/strong> Organizacyjnie, przed wdro\u017ceniem, instytucja musi upewni\u0107 si\u0119 co do zgodno\u015bci z prawem<\/strong>. Mo\u017ce by\u0107 potrzebne uzyskanie pozwole\u0144 na u\u017cywanie cz\u0119stotliwo\u015bci do cel\u00f3w radiolokacyjnych lub zak\u0142\u00f3caj\u0105cych, zg\u0142oszenie w UKE urz\u0105dze\u0144 zag\u0142uszaj\u0105cych, wsp\u00f3\u0142praca z lokaln\u0105 policj\u0105 przy procedurach neutralizacji itd. Wdro\u017cenie systemu powinno obejmowa\u0107 przygotowanie procedur operacyjnych<\/strong> \u2013 np. kto podejmuje decyzj\u0119 o u\u017cyciu danego \u015brodka, jak dokumentowa\u0107 zdarzenia, kiedy wzywa\u0107 policj\u0119. Wszystko to wymaga koordynacji mi\u0119dzy dzia\u0142em bezpiecze\u0144stwa a np. dzia\u0142em prawnym instytucji oraz z zewn\u0119trznymi s\u0142u\u017cbami.<\/p>\n\n\n\n

Zwrot z inwestycji (ROI):<\/strong> Uzasadniaj\u0105c ekonomicznie wdro\u017cenie systemu antydronowego, warto przedstawi\u0107 potencjalne koszty braku takiego systemu. Dla lotniska jeden incydent drona mo\u017ce kosztowa\u0107 setki tysi\u0119cy euro (op\u00f3\u017anienia lot\u00f3w, przekierowania). Dla elektrowni \u2013 zatrzymanie pracy bloku lub uszkodzenie infrastruktury. Dla imprezy masowej \u2013 chaos i ewakuacja tysi\u0119cy ludzi. Na tym tle koszt systemu (rz\u0105d wielko\u015bci kilkuset tysi\u0119cy do kilku milion\u00f3w z\u0142otych, zale\u017cnie od skali) staje si\u0119 uzasadnion\u0105 polis\u0105 ubezpieczeniow\u0105. Co wi\u0119cej, system antydronowy mo\u017ce pe\u0142ni\u0107 funkcje dodatkowe<\/strong> \u2013 np. radary mog\u0105 pom\u00f3c w monitoringu ptactwa na lotnisku, kamery mog\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 zwyk\u0142emu monitoringowi gdy nie ma dron\u00f3w, a czujniki akustyczne wykrywa\u0107 te\u017c strza\u0142y lub inne zdarzenia. To zwi\u0119ksza korzy\u015b\u0107 z inwestycji.<\/p>\n\n\n\n

Finansowanie i wsp\u00f3\u0142dzielenie zasob\u00f3w:<\/strong> Dla podmiot\u00f3w publicznych istnieje mo\u017cliwo\u015b\u0107 dotacji rz\u0105dowych na bezpiecze\u0144stwo (np. programy modernizacji s\u0142u\u017cb, fundusze UE na infrastruktur\u0119 krytyczn\u0105). Warto rozwa\u017cy\u0107 te\u017c konsorcja<\/strong> \u2013 np. kilka s\u0105siaduj\u0105cych instytucji mo\u017ce wsp\u00f3lnie sfinansowa\u0107 system pokrywaj\u0105cy ca\u0142\u0105 okolic\u0119, zamiast ka\u017cda osobno. Przyk\u0142adem mog\u0105 by\u0107 s\u0105siaduj\u0105ce obiekty przemys\u0142owe na jednym terenie \u2013 wsp\u00f3lny system wyjdzie taniej ni\u017c dublowanie.<\/p>\n\n\n\n

Reasumuj\u0105c, od strony ekonomicznej i organizacyjnej system antydronowy powinien by\u0107 elastyczny<\/strong> (rosn\u0105\u0107 wraz z potrzebami), wydajny kosztowo<\/strong> (chroni\u0107 przed stratami du\u017co wi\u0119kszymi ni\u017c jego koszt) oraz \u0142atwy do w\u0142\u0105czenia w istniej\u0105c\u0105 struktur\u0119<\/strong> bezpiecze\u0144stwa (ludzie, procedury, sprz\u0119t). Planowanie wdro\u017cenia musi uwzgl\u0119dnia\u0107 szkolenia personelu, utrzymanie i wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z organami regulacyjnymi, ale korzy\u015bci\u0105 jest znacz\u0105ce podniesienie poziomu bezpiecze\u0144stwa w obliczu zupe\u0142nie nowego rodzaju zagro\u017ce\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Wnioski i rekomendacje<\/h2>\n\n\n\n

Podsumowanie:<\/strong> Wsp\u00f3\u0142czesne zagro\u017cenia ze strony dron\u00f3w \u2013 od incydent\u00f3w przypadkowych zak\u0142\u00f3caj\u0105cych ruch lotniczy, po celowe dzia\u0142ania przest\u0119pcze lub terrorystyczne \u2013 wymuszaj\u0105 nowe podej\u015bcie do ochrony obiekt\u00f3w. Dobry system antydronowy<\/strong> powinien cechowa\u0107 si\u0119 kompleksowo\u015bci\u0105<\/strong> (wykrywa\u0107, identyfikowa\u0107 i neutralizowa\u0107 jak najszerszy wachlarz dron\u00f3w), a jednocze\u015bnie prostot\u0105 obs\u0142ugi i integracji<\/strong> z istniej\u0105cymi strukturami bezpiecze\u0144stwa. W praktyce oznacza to zastosowanie wielosensorowej detekcji<\/em> (\u0142\u0105czenie radar\u00f3w, sensor\u00f3w RF, akustycznych i optycznych) dla maksymalnej skuteczno\u015bci i minimalizacji fa\u0142szywych alarm\u00f3w, wspartej inteligentnymi algorytmami AI\/ML. R\u00f3wnie wa\u017cne jest zapewnienie operatorom przyjaznych narz\u0119dzi \u2013 intuicyjnego interfejsu, automatycznych podpowiedzi (np. auto-\u015bledzenie kamer) i zdalnych powiadomie\u0144 \u2013 tak by reagowali sprawnie i trafnie na zagro\u017cenia. System musi by\u0107 na bie\u017c\u0105co \u015bwiadomy sytuacji<\/em> dzi\u0119ki integracji z zewn\u0119trznymi danymi (Remote ID, plany lot\u00f3w, bazy autoryzowanych dron\u00f3w), co pozwoli odr\u00f3\u017cnia\u0107 drony \u201eswoje\u201d od \u201eobcych\u201d bez generowania zb\u0119dnych alarm\u00f3w\u200b.<\/p>\n\n\n\n

W obszarze neutralizacji trend zmierza ku metodom niskokolidacyjnym<\/strong> \u2013 precyzyjnemu zak\u0142\u00f3caniu, przejmowaniu kontroli lub fizycznemu przechwytywaniu dron\u00f3w w spos\u00f3b nie zagra\u017caj\u0105cy otoczeniu\u200b. Nale\u017cy dobra\u0107 \u015brodki odpowiednie do charakteru obiektu i otoczenia (inne dla odludnego poligonu, inne dla centrum miasta) oraz zgodne z lokalnym prawem.<\/p>\n\n\n\n

Rekomendacje dla decydent\u00f3w ds. bezpiecze\u0144stwa:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. Ocena ryzyka i potrzeb:<\/strong> Na wst\u0119pie przeprowad\u017a analiz\u0119, jakie rodzaje dron\u00f3w i scenariuszy stanowi\u0105 najwi\u0119ksze zagro\u017cenie dla Twojego obiektu. Pozwoli to dobra\u0107 system o odpowiednich sensorach (np. je\u015bli otoczenie jest silnie zak\u0142\u00f3cone radiowo, postaw wi\u0119kszy nacisk na radar i optyk\u0119) i efektorach (czy potrzebujemy neutralizacji, czy wystarczy sam monitoring i powiadamianie s\u0142u\u017cb).<\/li>\n\n\n\n
  2. Wyb\u00f3r systemu modu\u0142owego i skalowalnego:<\/strong> Stawiaj na rozwi\u0105zania, kt\u00f3re mo\u017cna rozbudowa\u0107 w przysz\u0142o\u015bci. Technologia dron\u00f3w szybko ewoluuje, wi\u0119c i system antydronowy musi da\u0107 si\u0119 aktualizowa\u0107 (zar\u00f3wno soft jak i hardware). Modu\u0142owo\u015b\u0107 pozwoli tak\u017ce roz\u0142o\u017cy\u0107 inwestycj\u0119 na etapy.<\/li>\n\n\n\n
  3. Wieloczujnikowo\u015b\u0107 i fuzja danych:<\/strong> Upewnij si\u0119, \u017ce wybrany system \u0142\u0105czy wiele metod detekcji \u2013 to gwarancja skuteczno\u015bci i ma\u0142ej liczby fa\u0142szywych alarm\u00f3w. Systemy potwierdzaj\u0105ce obecno\u015b\u0107 drona przez niezale\u017cne czujniki (np. radar + RF + wideo) minimalizuj\u0105 ryzyko pomy\u0142ki\u200b.<\/li>\n\n\n\n
  4. Integracja z istniej\u0105c\u0105 infrastruktur\u0105:<\/strong> Wymagaj od dostawcy mo\u017cliwo\u015bci wpi\u0119cia systemu w Twoje obecne centrum monitoringu (np. przez API, VMS) oraz wykorzystania posiadanych urz\u0105dze\u0144 (maszty, kamery). To obni\u017cy koszty i upro\u015bci obs\u0142ug\u0119 \u2013 operatorzy wol\u0105 mie\u0107 jeden zintegrowany ekran ni\u017c \u017conglowa\u0107 kilkoma.<\/li>\n\n\n\n
  5. Przyjazno\u015b\u0107 dla u\u017cytkownika:<\/strong> Popro\u015b o demonstracj\u0119 interfejsu i symulacj\u0119 alarmu. Sprawd\u017a, czy Twoi pracownicy bez trudu rozumiej\u0105 prezentowane informacje. Zwr\u00f3\u0107 uwag\u0119 na funkcje automatyczne (system powinien sam \u015bledzi\u0107 cel kamer\u0105, sugerowa\u0107 klasyfikacj\u0119 zagro\u017cenia itp., by odci\u0105\u017cy\u0107 cz\u0142owieka). Dobre systemy, jak wskazano, upraszczaj\u0105 nawet z\u0142o\u017con\u0105 sytuacj\u0119 do czytelnego komunikatu<\/strong>\u200b.<\/li>\n\n\n\n
  6. Weryfikacja obrazu:<\/strong> Dopilnuj, by system zawiera\u0142 komponent wizyjny \u2013 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zobaczenia intruza na kamerze. To nie tylko zwi\u0119ksza pewno\u015b\u0107 alarmu, ale dostarcza dowod\u00f3w i informacji (np. o \u0142adunku). Kamera powinna mie\u0107 odpowiedni zasi\u0119g (zoom, IR) do obszaru, kt\u00f3ry chronisz.<\/li>\n\n\n\n
  7. Neutralizacja adekwatna i legalna:<\/strong> Je\u015bli zdecydujesz si\u0119 na \u015brodki neutralizacji, wybierz te o najmniejszym wp\u0142ywie na otoczenie. Preferuj jammery kierunkowe, o sprawdzonych certyfikatach, lub rozwi\u0105zania typu dron-przechwytywacz na terenach, gdzie to bezpieczne. Uzgodnij z prawnikiem i lokalnymi w\u0142adzami zakres dozwolonych dzia\u0142a\u0144 \u2013 cz\u0119sto najlepsz\u0105 drog\u0105 jest podpisanie porozumienia z policj\u0105, \u017ce w razie incydentu to oni u\u017cyj\u0105 \u015brodk\u00f3w obezw\u0142adniaj\u0105cych dostarczonych przez Ciebie. System powinien pozwala\u0107 na \u201eprzekazanie\u201d \u015bledzonego celu s\u0142u\u017cbom (np. eksport danych, ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 \u015bledzenia).<\/li>\n\n\n\n
  8. Szkolenie i procedury:<\/strong> Zaplanuj odpowiednie szkolenia dla obs\u0142ugi \u2013 nie tylko z obs\u0142ugi samego systemu, ale i z procedur reagowania (np. kto informuje policj\u0119, kto zabezpiecza szcz\u0105tki drona). Dobr\u0105 praktyk\u0105 s\u0105 okresowe \u0107wiczenia symulacyjne, aby za\u0142oga by\u0142a przygotowana na realne zdarzenie.<\/li>\n\n\n\n
  9. Analiza koszt\u00f3w i korzy\u015bci:<\/strong> Przedstaw decydentom biznesowym twarde dane: ile potencjalnie kosztowa\u0142by incydent (lub ile ju\u017c kosztowa\u0142, je\u015bli by\u0142y przypadki) vs. ile kosztuje zapobie\u017cenie temu poprzez system antydronowy. W wielu sektorach, np. lotniskach czy energetyce, nawet jednorazowa strata przewy\u017csza koszt kilkuletniego utrzymania systemu, co czyni inwestycj\u0119 oczywist\u0105. Warto te\u017c wspomnie\u0107 o niematerialnych korzy\u015bciach<\/strong> \u2013 spok\u00f3j i bezpiecze\u0144stwo personelu, ochrona wizerunku (nag\u0142o\u015bniony incydent drona na obiekcie mo\u017ce szkodzi\u0107 reputacji).<\/li>\n\n\n\n
  10. Wyb\u00f3r sprawdzonego dostawcy:<\/strong> Na koniec, przeanalizuj referencje i do\u015bwiadczenie rynkowe dostawc\u00f3w. Wybierz takiego, kt\u00f3ry ma ju\u017c wdro\u017cenia w podobnym \u015brodowisku i jest w stanie zapewni\u0107 lokalny serwis oraz wsparcie 24\/7. Technologia antydronowa jest wci\u0105\u017c rozwijaj\u0105ca si\u0119 \u2013 partner, kt\u00f3ry stale ulepsza swoje produkty (np. Dedrone i DroneShield regularnie wydaj\u0105 aktualizacje z nowymi funkcjami opartymi na do\u015bwiadczeniach klient\u00f3w), da Ci pewno\u015b\u0107, \u017ce Tw\u00f3j system nie stanie si\u0119 przestarza\u0142y w ci\u0105gu paru lat.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    Podsumowuj\u0105c, inwestycja w dobry system antydronowy<\/strong> staje si\u0119 coraz bardziej konieczna dla ochrony wra\u017cliwych obiekt\u00f3w. Tylko kompleksowe podej\u015bcie \u2013 \u0142\u0105cz\u0105ce zaawansowan\u0105 technologi\u0119 (wieloczujnikow\u0105, adaptacyjn\u0105) z przemy\u015blanym wdro\u017ceniem organizacyjnym \u2013 zapewni skuteczn\u0105 tarcz\u0119 przed zagro\u017ceniem ze strony dron\u00f3w, kt\u00f3ra b\u0119dzie zarazem praktyczna w codziennym u\u017cyciu i akceptowalna kosztowo. Wybieraj\u0105c rozwi\u0105zanie, warto kierowa\u0107 si\u0119 opisanymi kryteriami, aby otrzyma\u0107 system skuteczny, niezawodny i u\u017cyteczny dla personelu<\/strong> \u2013 taki, kt\u00f3ry faktycznie podniesie poziom bezpiecze\u0144stwa, a nie stanie si\u0119 tylko gad\u017cetem. Dzi\u0119ki temu decyzja o wdro\u017ceniu prze\u0142o\u017cy si\u0119 na realn\u0105 ochron\u0119 przed nowym wymiarem zagro\u017ce\u0144 z powietrza.<\/p>\n\n\n\n

    <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Dobry system antydronowy (C-UAS, Counter-Unmanned Aircraft System) musi zapewni\u0107 wszechstronn\u0105 detekcj\u0119, identyfikacj\u0119, \u015bledzenie oraz neutralizacj\u0119 dron\u00f3w, przy jednoczesnej prostocie obs\u0142ugi i zgodno\u015bci z przepisami. Poni\u017cej przedstawiono kluczowe cechy i wymagania, jakie powinien spe\u0142nia\u0107 nowoczesny system antydronowy, oraz przyk\u0142ady zintegrowanych rozwi\u0105za\u0144 dost\u0119pnych na rynku. Szeroka pula wykrywanych dron\u00f3w \u2013 r\u00f3\u017cne typy i wieloczujnikowa detekcja Obs\u0142uga r\u00f3\u017cnych…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":73,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[1,9,7,8],"tags":[15,19,25,31],"class_list":["post-218","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized","category-uwarunkowania-prawne","category-wykrywanie-dronow","category-zwalczanie-dronow","tag-c-uas","tag-systemy-antydronowe","tag-technologie-wojskowe","tag-zagrozenia-bsp"],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/noflyzone.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/DALL\u00b7E-2024-12-22-16.24.57-An-illustration-of-a-drone-stopped-by-a-virtual-barrier-in-mid-flight.-The-barrier-is-represented-as-a-glowing-digital-wall-with-the-text-No-Fly-Zone-1.webp","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/noflyzone.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/218","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/noflyzone.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/noflyzone.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/noflyzone.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/noflyzone.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=218"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/noflyzone.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/218\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":241,"href":"https:\/\/noflyzone.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/218\/revisions\/241"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/noflyzone.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/73"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/noflyzone.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=218"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/noflyzone.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=218"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/noflyzone.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=218"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}